چرا زمان انجام سونوگرافی اندومتریوز مهم است؟

تفکیک دقیق اندومتریوما از کیست‌های ساده (عملکردی): در روزهای ابتدایی چرخه (بعد از اتمام خونریزی) کیست‌های موقت تخمک‌گذاری از بین می‌روند. بنابراین ضایعات و کیست‌های شکلاتیِ واقعی (اندومتریوز) با ضریب خطای بسیار کمتری شناسایی می‌شوند.
ضخامت مناسب آندومتر و وضوح تصاویر: در فاز فولیکولار (بلافاصله بعد از پریود) دیواره داخلی رحم (آندومتر) در نازک‌ترین حالت خود قرار دارد. این وضعیت به رادیولوژیست اجازه می‌دهد توده‌ها و ضایعات رحمی (مثل آدنومیوز) را با شفافیت و کنتراست بسیار بالاتری ببیند.
کاهش درد اسپاسم و ناراحتی بیمار: در زمان‌هایی که لگن دچار التهاب شدید دوران قاعدگی نیست بیمار آرامش بیشتری حین انجام سونوگرافی واژینال دارد که باعث می‌شود پزشک بتواند با دقت و زمان کافی، تمام نواحی عمقی لگن را بررسی کند.
بررسی دقیق‌تر چسبندگی‌ها و تحرک‌پذیری اندام‌ها (Sliding Sign): ارزیابی دقیق میزان چسبندگی تخمدان‌ها رحم و روده‌ها زمانی امکان‌پذیر است که بافت‌های لگن تحت تأثیر تغییرات شدید هورمونی انتهای سیکل متورم نباشند.
جلوگیری از گزارش‌های مثبت یا منفی کاذب: انتخاب زمان اشتباه ممکن است یک فولیکول در حال رشد را شبیه به کیست اندومتریوز نشان دهد، یا برعکس ضایعات ریز و عمقی را از دید رادیولوژیست پنهان کند.زمان‌بندی درست مانع از تشخیص اشتباه و درمان‌های غیرضروری می‌شود.

علائم این بیماری در افراد مختلف متفاوت است اما موارد زیر شایع‌تر هستند:
درد شدید یا غیرمعمول هنگام قاعدگی
درد مداوم در ناحیه لگن یا کمر
درد هنگام رابطه جنسی
درد هنگام اجابت مزاج به‌ویژه در زمان پریود
درد یا سوزش هنگام ادرار کردن در برخی افراد
خونریزی شدید یا نامنظم
نفخ یبوست یا اسهال دوره‌ای
دشواری در بارداری
خستگی و کاهش کیفیت زندگی

در حالی که بازه زمانی پس از پایان پریود برای بسیاری از مراجعین بهترین زمان است. اما پزشک متخصص بر اساس شرایط بالینی شما ممکن است دستورالعمل متفاوتی صادر کند. مهم‌ترین عواملی که باعث تغییر این زمان‌بندی می‌شوند عبارتند از:
محل احتمالی ضایعه: اگر احتمال درگیری اندومتریوما در بخش‌های گوارشی (مانند روده یا رکتوم) وجود داشته باشد پزشک ممکن است زمان اولتراسوند را به‌گونه‌ای تعیین کند که دستگاه گوارش کمترین میزان نفخ و محتویات را داشته باشد تا دید بهتری فراهم شود.
شدت درد و زمان بروز آن: برای بیمارانی که دردهای سیکلیک و شدید در دوران خاصی از چرخه (مانند تخمک‌گذاری) دارند پزشک ممکن است درخواست کند اولتراسوند دقیقاً در همان زمان انجام شود تا کانون‌های فعالِ درگیر التهاب بهتر شناسایی شوند.
احتمال وجود کیست تخمدان: برای تشخیص دقیقِ کیست‌های اندومتریوما (کیست شکلاتی) و تمایز آن‌ها از کیست‌های عملکردی که در طول چرخه تغییر می‌کنند یا ناپدید می‌شوند. پزشک باید زمان‌بندی را بر اساس وضعیت کیستِ مشاهده شده در چکاپ‌های قبلی تنظیم کند.
سابقه جراحی یا چسبندگی لگنی: در بیمارانی که جراحی‌های قبلی داشته‌اند. آناتومی لگن دستخوش تغییر شده است. در این موارد پزشک ممکن است برای ارزیابی بهتر چسبندگی‌ها و تحرک ارگان‌های لگنی پروتکل زمان‌بندی متفاوتی را لحاظ کند.
هدف از انجام تصویربرداری: اگر هدف از اولتراسوند نقشه‌برداری دقیق برای جراحی پیش‌رو یا ارزیابی ذخیره تخمدانی برای بارداری باشد. متخصص بر اساس پروتکل‌های درمانی خاص خود زمان متفاوتی را برای مشاهده حداکثری ساختارها پیشنهاد می‌دهد.
منظم یا نامنظم بودن چرخه قاعدگی: در افرادی که دچار بی‌نظمی‌های شدید قاعدگی یا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) هستند. زمان‌بندی استاندارد بر اساس فاز فولیکولار صادق نیست و پزشک باید برای جلوگیری از خطای تشخیصی زمان خاصی را به بیمار پیشنهاد دهد.

اولتراسوند معمولی

اولتراسوند واژینال

اولتراسوند تخصصی لگن می‌تواند نشانه‌های مهمی از درگیری بافت‌ها توسط اندومتریوما را آشکار کند. البته باید توجه داشت که همه ضایعات اندومتریوما با اولتراسوند قابل مشاهده نیستند به‌خصوص ضایعات کوچک یا سطحی؛ اما یافته‌های زیر از شاخص‌های اصلی آن هستند:
کیست اندومتریوزی (کیست شکلاتی) تخمدان: این کیست‌ها در اولتراسوند به شکل توده‌هایی با محتویات مایعِ غلیظ و تیره دیده می‌شوند که معمولاً به دلیل وجود خون کهنه داخل آن‌ها الگوی اکوژنیک خاص و یکنواختی دارند. این یافته یکی از واضح‌ترین شواهد اندومتریوما در تخمدان‌هاست.
چسبندگی میان تخمدان و رحم یا دیواره لگن: اندومتریوما باعث ایجاد بافت‌های فیبروزه می‌شود که می‌تواند ارگان‌ها را به هم بچسباند. در اولتراسوند پزشک با حرکت دادن پروب (Dynamic ultrasound) متوجه می‌شود که آیا تخمدان‌ها به صورت آزاد در لگن حرکت می‌کنند یا به پشت رحم یا دیواره‌های لگن چسبیده‌اند.
کاهش حرکت طبیعی تخمدان‌ها: در شرایط نرمال تخمدان‌ها در لگن تا حدی متحرک هستند اما در صورت وجود چسبندگی‌های اندومتریوما این تحرک به شدت محدود یا کاملاً متوقف می‌شود. این «علامتِ عدم حرکت» یکی از نشانه‌های بسیار کلیدی برای تشخیص غیرمستقیم چسبندگی‌های لگنی است.
تغییر شکل یا محدود شدن فضای لگنی: التهاب مزمن ناشی از اندومتریوما می‌تواند فضای نرمال لگن را جمع و جور کرده و آناتومی طبیعی ارگان‌ها را تغییر دهد. رادیولوژیست با مشاهده نحوه قرارگیری مثانه رحم و روده نسبت به یکدیگرمتوجه تغییر شکل یا کوچک شدن فضای لگنی می‌شود.
ضایعات اندومتریوما عمقی در برخی نواحی: ضایعات عمقی (DIE) معمولاً در نقاط حساسی مثل فضای بین واژن و رکتوم (نودول‌های رتروواژینال) یا روی رباط‌های نگهدارنده رحم دیده می‌شوند. این ضایعات در اولتراسوند به شکل بافت‌های سفت و تیره (هیپواکو) با مرزهای نامشخص نمایان می‌شوند که می‌توانند باعث درد شدید شوند.
تغییرات غیرطبیعی در رحم یا تخمدان: علاوه بر کیست‌ها ممکن است علائم دیگری مثل «آدنومیوز» (نفوذ بافت اندومتر به داخل عضله رحم) دیده شود که باعث بزرگ شدن یا نامتقارن شدن دیواره‌های رحم می‌شود. این تغییرات ساختاری در بافت رحم اغلب با دردهای شدید قاعدگی و لکه‌بینی‌های طولانی‌مدت همراه است.